Habang patuloy na umuunlad ang Artificial Intelligence o AI, isang malaking tanong ang dapat pag-isipan ng bawat Pilipino: Ang AI ba talaga ang dapat nating katakutan, o ang mga
taong maaaring gumamit nito sa maling paraan?
Sa isang talakayang pinamagatang AI Is Hacking the Code of Civilization, ipinaliwanag ng historian at bestselling author na si Yuval Noah Harari kung paano maaaring baguhin ng
Artificial Intelligence ang pundasyon ng ating kabihasnan, partikular ang wika, komunikasyon, at mga sistemang nagpapatakbo sa lipunan.
Dati, mga tao lamang ang gumagawa ng batas, nagpapatakbo ng mga institusyon, sumusulat
ng mga dokumento, at gumagawa ng mahahalagang desisyon.
Ngayon, nagagamit na ang AI upang tumulong sa pagsusuri ng impormasyon, paggawa ng mga plano, pagbuo ng nilalaman, at pagsasagawa ng mga komplikadong gawain.
Bagama’t mayroon pa ring limitasyon ang teknolohiyang ito, hindi maikakailang mabilis nitong binabago ang paraan ng ating pagtatrabaho at pamumuhay.
Ngunit may mas mahalagang tanong. Habang patuloy na tumatalino ang AI, tayo bang mga tao ay nagiging mas matalino rin, o mas nagiging palaasa lamang sa teknolohiya?
ANG TUNAY NA KAPANGYARIHAN NG TAO
Hindi naman tao ang pinakamalakas na nilalang sa mundo.
Hindi natin kayang makipagkarera sa cheetah o makipagbuno sa elepante. Ngunit sa kabila nito,
nakapagtayo tayo ng mga lungsod, bansa, organisasyon, at makabagong kabihasnan.
Ang dahilan ay ang ating kakayahang makipagtulungan.
At ang pinakamahalagang instrumento ng pagtutulungang ito ay ang komunikasyon.
Bilang isang voice artist, broadcaster, voice director, at tagapagsanay sa loob ng halos tatlong dekada, alam kong ang boses at wika ay hindi lamang instrumento ng pagpapahayag.
Ito ang pundasyon ng tiwala, pagkakaunawaan, edukasyon, negosyo, pamahalaan, at pagkakaisa.
Ngayon, ang AI ay mayroon nang kakayahang gumamit ng wika upang makipag-usap, magpaliwanag, gumawa ng nilalaman, at makaimpluwensya sa ating pag-iisip.
Dito nagiging mas seryoso ang usapin.
Kapag ang teknolohiya ay kaya nang makipagkomunikasyon sa paraang halos katulad ng tao, mas kailangan nating maging mapanuri sa impormasyong ating tinatanggap.
AI SA GOBYERNO: SOLUSYON BA O PANIBAGONG PROBLEMA?
Isipin natin ang karaniwang karanasan ng isang Pilipino sa pagkuha ng dokumento sa isang
tanggapan ng gobyerno.
Maagang pipila, maghihintay nang ilang oras, at pagdating sa counter ay sasabihing may kulang
na requirement.
Kinabukasan, balik na naman.
Minsan, parang mas mahirap pang kumuha ng dokumento kaysa mag-apply sa NASA!
Ngunit paano kung maayos na gagamitin ang Artificial Intelligence sa serbisyo publiko?
Maaaring magkaroon ng AI assistants na magpapaliwanag ng requirements bago pumunta sa opisina.
Maaaring mapabilis ang pagproseso ng mga simpleng aplikasyon at makatulong ang AI sa
pagtukoy ng duplicate records, kahina-hinalang transaksyon, at posibleng iregularidad sa
procurement.
Malaki ang potensyal nito upang mapahusay ang serbisyo publiko.
Ngunit hindi ibig sabihin na kapag may AI na ang isang ahensya ay awtomatikong magiging
mahusay at tapat ang sistema.
Kapag bulok ang proseso, posibleng mas mapabilis lamang ng AI ang kabulukan.
Kung mali ang datos, maaaring mali rin ang resulta.
Kung may bias ang sistema, maaaring magkaroon ng hindi patas na pagtrato.
At kung ang mga namamahala ay may pansariling interes, maaaring gamitin ang AI upang mapadali ang pang-aabuso.
Kaya mahalaga ang transparency, data privacy, independent audits, human oversight, at
malinaw na pananagutan.
Ang teknolohiya ay dapat tumulong sa gobyerno, hindi maging dahilan upang makaiwas sa responsibilidad ang mga opisyal.
MAS NAKAKATAKOT ANG TAONG WALANG KONSENSYA
Maraming Pilipino ang nangangamba na baka isang araw ay mawalan tayo ng kontrol sa
Artificial Intelligence.
Makatuwiran ang pangambang ito.
Ngunit mayroon ding panganib na matagal nang umiiral sa ating lipunan.
Ang kasakiman, panlilinlang, korapsyon, at pang-aabuso sa kapangyarihan.
May mga taong alam nang mali ang kanilang ginagawa ngunit nagpapatuloy dahil may personal silang pakinabang.
May mga lider na mahusay mangako ngunit kulang sa pananagutan.
May mga negosyong inuuna ang kita kaysa kapakanan ng kanilang mga manggagawa at
mamimili.
Kung ganito ang nangyayari kahit wala pang advanced AI, paano pa kaya kapag ginamit ang
mas makapangyarihang teknolohiya para palakasin ang mga maling gawain?
Hindi nangangahulugan na mas mabuti ang AI kaysa tao.
Ang punto ay hindi sapat na suriin lamang ang teknolohiya. Dapat ding suriin ang integridad,
layunin, at pananagutan ng mga taong gumagawa at gumagamit nito.
Dahil ang AI na nasa kamay ng responsableng tao ay maaaring maging instrumento ng kaunlaran. Ngunit ang AI na nasa kamay ng mapagsamantalang tao ay maaaring maging instrumento ng mas malawak na pang-aabuso.
DEEPFAKES, PEKENG BALITA AT AI VOICE CLONING
Isa sa pinakamalaking hamon ngayon ang paglaganap ng maling impormasyon sa social media.
Madalas ay mas mabilis pang kumalat ang kontrobersiya kaysa katotohanan.
Mas maraming napapansin ang mga nakagugulat na video, matitinding akusasyon, at mga post na pumupukaw ng galit.
Sa pagdating ng generative AI, mas madali nang gumawa ng mga pekeng larawan, artipisyal na boses, at mga video na maaaring magmukhang tunay kahit hindi naman nangyari.
Bilang isang pioneer sa AI voice technology sa Pilipinas, naniniwala akong hindi dapat
awtomatikong ituring na masama ang AI voice cloning.
Marami itong lehitimong gamit sa edukasyon, entertainment, accessibility, localization, at
creative production.
Ngunit kailangang may malinaw na pahintulot mula sa may-ari ng boses, wastong paggamit, at paggalang sa kaniyang mga karapatan.
Hindi dapat gamitin ang AI upang gayahin ang boses ng isang tao para manloko, manira ng
reputasyon, o magnakaw ng identidad.
Dapat ding protektahan ang mga voice artist, actor, writer, at iba pang creative professional sa pamamagitan ng malinaw na kasunduan at patas na kabayaran.
Hindi kaaway ng pagkamalikhain ang AI. Ang tunay na kaaway ay ang paggamit ng teknolohiya nang walang respeto, pahintulot, at pananagutan.
HANDA NA BA ANG PILIPINAS SA AI REVOLUTION?
Habang maraming bansa ang patuloy na namumuhunan sa AI research, digital infrastructure, workforce training, at technological innovation, mahalagang matiyak na hindi mapag-iiwanan ang Pilipinas.
May mga manggagawang nag-aalala sa posibleng pagkawala ng trabaho.
May mga negosyong hindi pa alam kung paano gagamitin ang AI.
May mga paaralang nangangailangan ng mas mahusay na paghahanda para sa kanilang mga
estudyante at guro.
Mayroon ding mga gumagamit ng AI nang hindi lubos na nauunawaan ang mga panganib nito.
At mayroon namang nagpapakilalang AI expert dahil lamang marunong nang magbigay ng
prompt sa ChatGPT.
Pero tandaan natin: hindi porke marunong kang gumamit ng microwave ay chef ka na agad!
Ang pagiging mahusay sa AI ay nangangailangan ng kaalaman, karanasan, critical thinking, ethics, at pag-unawa sa epekto nito sa lipunan.
Kaya para sa akin, ang pinakamahalagang hakbang ay hindi ang basta pagpigil sa teknolohiya.
Ang kailangan ay edukasyon, responsableng regulasyon, at oportunidad para sa mas maraming Pilipino.
AI PARA SA MASA: HINDI LANG PARA SA MAYAYAMAN AT MALALAKING KUMPANYA
Ito ang sentro ng aking adbokasiya: AI PARA SA MASA.
Naniniwala akong ang Artificial Intelligence ay isa sa pinakamalalaking teknolohiyang may kakayahang magbigay ng mas pantay na oportunidad sa tao.
Hindi dapat para lamang ito sa malalaking korporasyon, mayayamang negosyante, at mga eksperto sa teknolohiya.
Dapat makinabang dito ang ordinaryong Pilipino.
Ang estudyanteng nangangailangan ng karagdagang tulong sa pag-aaral.
Ang gurong gustong mapagaan ang paggawa ng lesson plans at educational materials.
Ang magsasakang maaaring makinabang sa mas mahusay na impormasyon tungkol sa panahon at pananim.
Ang maliit na negosyanteng gustong mapalawak ang kaniyang merkado.
Ang freelancer na naghahanap ng mas maraming oportunidad.
Ang OFW na nais matuto ng bagong kasanayan.
At ang mga artist, broadcaster, at creative professional na gustong gamitin ang teknolohiya upang mapalawak ang kanilang kakayahan.
Kapag ang AI ay naging pribilehiyo lamang ng iilan, posibleng lalo nitong palakihin ang agwat ng mayaman at mahirap.
Ngunit kapag isinabay natin ang AI education sa digital inclusion, mas marami ang maaaring
magkaroon ng pagkakataong umunlad.
Hindi sapat na sabihing may AI na sa Pilipinas.
Ang mas mahalagang tanong ay kung ilang Pilipino ang tunay na natuturuan at natutulungang gamitin ito.
ANG LIMANG DAPAT UNAHIN NG PILIPINAS
Upang maging kapaki-pakinabang ang AI sa ating bansa, naniniwala akong may limang
mahahalagang hakbang na dapat nating bigyang-pansin.
Una, palawakin ang AI education. Dapat magkaroon ng abot-kaya at madaling
maintindihang pagsasanay para sa mga estudyante, guro, manggagawa, negosyante, at
ordinaryong mamamayan.
Pangalawa, palakasin ang critical thinking at media literacy. Dapat matutong kumilatis
ng impormasyon ang mga Pilipino upang hindi madaling malinlang ng deepfakes, pekeng balita, at AI-generated content.
Pangatlo, gamitin ang AI upang mapahusay ang serbisyo publiko. Ngunit kailangang
may malinaw na pananagutan, proteksyon sa personal na datos, at karapatang umapela sa mga desisyong ginawa sa tulong ng automated systems.
Pang-apat, protektahan ang mga manggagawa at creative professional. Dapat may malinaw na patakaran tungkol sa consent, intellectual property, fair compensation, at paggamit ng AI-generated content.
Panglima, panatilihing tao ang sentro ng pag-unlad. Hindi dapat isakripisyo ang dignidad, relasyon, tiwala, at kapakanan ng mamamayan para lamang makasabay sa bilis ng teknolohiya.
HINDI DAPAT MAWALA ANG ATING PAGKATAO
Sa kabila ng lahat ng benepisyong maaaring ibigay ng AI, mayroon pa ring mga bagay na hindi natin dapat isuko.
Ang ating konsensya.
Ang ating pananagutan.
Ang ating malasakit.
At ang kakayahan nating magtiwala, magmahal, makinig, at makipagtulungan.
Maaaring mapabilis ng AI ang paggawa ng mga dokumento, pagproseso ng impormasyon, at
paglikha ng mga bagong produkto.
Ngunit para saan ang mas mabilis na trabaho kung wala ka nang oras sa pamilya?
Para saan ang mas malaking kita kung nawala naman ang iyong kapayapaan ng isip?
At para saan ang Artificial Intelligence kung unti-unti nating nakakalimutan ang kahalagahan ng Human Intelligence at Human Wisdom?
Hindi kailangang talunin ng tao ang AI sa bilis ng pagproseso ng impormasyon.
Ang kailangan ay matutunan nating gamitin ang kakayahan ng makina habang pinapalakas ang
ating sariling pag-iisip, integridad, at malasakit.
ANG TUNAY NA LABAN NG KINABUKASAN
Sa aking pananaw, ang pinakamahalagang usapin sa panahon ng Artificial Intelligence ay hindi lamang kung magiging mas matalino ang makina kaysa tao.
Ang mas mahalagang tanong ay kung magiging mas responsable rin ang tao habang lumalakas
ang teknolohiyang kaniyang ginagamit.
Hindi lamang ito labanan ng Human versus AI.
Ito ay pagpili sa pagitan ng responsableng paggamit ng AI at pang-aabuso sa kapangyarihan nito.
Pagpili sa pagitan ng teknolohiyang nagsisilbi sa nakararami at teknolohiyang pinakikinabangan lamang ng iilan.
At pagpili kung anong uri ng lipunan ang nais nating itayo para sa susunod na henerasyon.
Lagi kong sinasabi:
“AI is the greatest technology equalizer of all time.”
Ngunit ang teknolohiya lamang ay hindi makakabuo ng mas mahusay na bansa.
Tao pa rin ang kailangang gumawa nito.
Kaya ang hamon ko sa bawat Pilipino ay simple.
Huwag matakot matuto.
Huwag matakot magbago.
Ngunit huwag ding basta magtiwala sa lahat ng ginagawa ng teknolohiya.
Maging mapanuri. Maging responsable. At gamitin ang AI upang makatulong sa kapwa.
Dahil sa huli, ang pinakamahalagang sukatan ng pag-unlad ay hindi kung gaano katalino ang ating mga makina, kundi kung gaano kaganda ang buhay ng mga taong pinaglilingkuran nito.
Adapt or Depart.
Pero higit sa lahat, huwag kalimutang maging tao.
Mabuhay ang Artificial Intelligence! Mabuhay ang Human Intelligence! At mabuhay ang AI PARA SA MASA!
